Aanpassing is niet genoeg.

aanpassing niet genoeg

Foto: Kool, A. (2015)

Het hoger onderwijs wordt scherp in de gaten gehouden. Levert het nog wel de gewenste kwaliteit en hoe kan het eindniveau vastgesteld worden? Wordt wel opgeleid voor wat “de praktijk” nodig heeft? Levert het voldoende kansen op de arbeidsmarkt op voor de afgestudeerden? Van de opleidingen wordt verwacht dat studenten afgeleverd worden die passen in de organisaties en bedrijven waar ze werkzaam zullen zijn. Tegelijkertijd klinkt het geluid dat kennis snel verouderd en dat studenten moeten worden opgeleid tot flexibele en innovatieve kenniswerkers die zich aan kunnen passen aan veranderende omstandigheden en oplossingen aandragen voor problemen die nu nog niet eens bekend zijn.

De student staat centraal en moet zich aanpassen. Aan de eisen van de opleiding, de eisen van beroep en van de maatschappij. Maar waar blijft het individu dat de wereld en zichzelf aan het ontdekken is en de grenzen verkent van hij of zij kan en wil? Is succesvol zijn vooral een kwestie van aangepast zijn?

Het honoursonderwijs biedt sinds een aantal jaren ruimte voor een deel van de studenten. Studenten die hebben laten zien goed te presteren in het reguliere programma maar nog meer “willen” en “kunnen”. Zij kunnen in honoursprogramma’s experimenteren en hun horizon verruimen. Het is onderwijs dat niet is dichtgetimmerd door vastgelegde leeruitkomsten en eindtermen (inclusief de weg daar naar toe).

Sinds kort wordt weer aandacht gevraagd voor een oude taakstelling van onderwijs. De taak om bij te dragen aan de vorming van studenten tot verantwoordelijke burgers. De term die hiervoor van oudsher gebruikt wordt is bildung. Onderwijs dat te eenzijdig gericht is op kennisverwerving en het afleveren van passende medewerkers gaat voorbij aan de noodzaak om aandacht te besteden aan de persoonlijke en de maatschappelijke vorming. De vraag is: is dit nog een extra laag aanpassing of gaat bildung ook over de zoektocht van het individu naar de verbinding tussen de eigen waarden en wensen en die van de omgeving? In deze blog wil ik graag een voorbeeld bespreken van een benadering van bildung die veel kenmerken kent van het hierboven beschreven honoursonderwijs. Waarin individuele vragen centraal staan zonder vooraf vastgestelde antwoorden of eindtermen.

In het artikel “When mere knowledge is not enough: the potential of bildung as self-determination, codetermination and solidarity” van Beck, Solbrekke, Sutphen & Fremstad (2015) wordt de benadering van bildung van de Deense onderwijskundige Wolfgang Klafki besproken. Klafki’s werk gaat over de vraag wat nu de vormende aspecten zijn van het onderwijs. “A key concern in Klafki’s theory of education is connecting the realisation of personal development with the vision of a thoroughly democratic society; in fact he sees the purpose of education as providing students with what they need in order to act as part of a well-functioning democracy. The one is part of the other” (Beck et al.,2015, p.448). Hij pleit voor een vernieuwde benadering van bildung.

Het doel van Klafki is om een verbinding te leggen tussen het belang van persoonlijke ontwikkeling en de ontwikkeling van gelijkwaardige groepen bv. medestudenten, beroepsverenigingen of patiëntenorganisaties én de maatschappij als geheel. Ter introductie bespreken de auteurs een voorbeeld van een verpleegkunde student die verzucht dat ze het ontzettend moeilijk vindt om haar ideeën over zorg en verplegen te verenigen met wat ze in haar stage tegenkomt. Ze ervaart het als een botsing met een maatschappelijk/politiek/economisch systeem en haar eigen opvattingen over rechtvaardigheid en zorg voor de ander. Een ander, eigen, voorbeeld: stel dat een student bezig is met het belang van gezonde voeding voor een gezond leven. Ze probeert mensen bewust te maken van de gevaren van ongezond voedsel en ziet tegelijkertijd hoe het aanbod van veel voedsel wordt gedomineerd door aanbieders en producenten die niet gezondheid maar winst als prioriteit hebben. Ze voelt zich machteloos en gefrustreerd.

In de opleiding is er geen structurele plek om het over dit soort vraagstukken te hebben. In de benadering van Klafki begint dit vraagstuk met het uitgangspunt van self-determination: het recht van een individu om onafhankelijke beslissingen te nemen waar het zelf verantwoordelijk voor is. Of het nu gaat over relaties, over het beroep of de maatschappij. Het individuele vraagstuk wordt naar een hoger plan getild door het uitgangspunt van co-determination: de verantwoordelijkheid en het vermogen om samen met anderen aan culturele, sociale, economische en politieke ontwikkeling te werken. Aan de basis ligt solidariteit: de erkenning van het recht van anderen om aan deze maatschappelijke ontwikkelingen bij te dragen en de plicht om hen te helpen die dat niet (zelfstandig) kunnen.

De ontwikkeling van deze vermogens zijn in de ogen van Klafki essentieel om zowel het individu als de maatschappij verder te brengen. De student uit het voorbeeld wordt uitgenodigd om haar ideeën te toetsen aan waarden vanuit het beroep en de maatschappij, ze legt contacten met anderen om deze ideeën en ervaren discrepanties te bediscussiëren. De docent creëert vooral ruimte en vertrouwen om het hier over te hebben en helpt de studenten om het vraagstuk verder te onderzoeken door aandacht te vragen voor het mogelijke spanningsveld tussen persoonlijke overtuigingen en de professionele standaard, tussen de verwachtingen van de maatschappij en die van de beroepsbeoefenaren, tussen de belangen van cliënten en die van anderen.

De parallel met het in het begin aangehaalde honoursonderwijs is dat deze benadering geen kant en klare antwoorden biedt, of zelfs kant en klare vragen, maar ideeën die een student kunnen helpen zelf antwoorden te vinden en verbindingen aan te gaan met anderen.

Deze benadering sluit denk ik goed aan bij het streven van de Hanzehogeschool die in haar visie de kernwoorden individuele ontplooiing, verantwoordelijkheid, respect en actieve tolerantie benoemt. De student leert hoe zijn of haar eigenwaarde zich verhoudt tot de waarden van anderen en hoe hij of zij daar een verbinding tussen kan leggen. En in de woorden van Klafki “connecting the realisation of personal development with the vision of a thoroughly democratic society”.

Door Arie Kool, onderzoeker bij het lectoraat Excellentie in Hoger Onderwijs en Samenleving en hogeschooldocent bij de opleiding verpleegkunde

Het artikel van Eevi E. Beck, Tone Dyrdal Solbrekke, Molly Sutphen & Ester Fremstad (2015) vindt u hier.

Dit bericht werd geplaatst in Onderzoek & wetenschap, Opinie en getagged met , . Maak dit favoriet permalink.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

w

Verbinden met %s